piątek, 11 luty 2011 11:42

Gdy sen zwala z nóg

To, że ktoś nie może spać w nocy, a za dnia jest niezwykle senny, wydaje się czymś normalnym. Nie dziwią także wahania nastroju, trudności w pracy czy w szkole. Zwykłe objawy mogą być jednak symptomem niezwykłej choroby – narkolepsji.

 

Potrzeba snu spada na człowieka jak grom z jasnego nieba. Nagle oczy same się zamykają, organizm wymyka się spod kontroli – wiotczeją mięśnie, wskutek czego ciało osuwa się na ziemię. Od tej chwili do obudzenia upływa zwykle 10–20 minut. W tym czasie ludzie albo są świadomi tego, co dzieje się wokół, pozostając w swoistym śnie na jawie, albo rzeczywiście głęboko śpią, intensywnie przeżywając marzenia senne. To ostatnie odczucie jest wynikiem tego, że śpiący błyskawicznie wchodzą w fazę REM, która normalnie występuje dopiero po jakichś dwóch godzinach od zaśnięcia.

piątek, 21 styczeń 2011 12:27

Człowiek – istota współczująca

Werner Siefer 


Wir und was uns zu Menschen macht


Campus, Verlag/Frankfurt/Nowy Jork 2010


Przez wiele lat człowiek był uznawany za istotę z gruntu egoistyczną. Werner Siefer pokazuje w swojej książce, że ta opinia bazuje na mylnym zrozumieniu teorii ewolucji oraz nowszych teoriach dotyczących „genu egoizmu”. Najnowsze badania z wielu dziedzin nauki potwierdzają na szczęście, że jest zupełnie inaczej. Decydującym czynnikiem w naszej ewolucji jako gatunku było życie w grupie. Homo sapiens był mądry, ponieważ wiedział, że musi się nauczyć żyć w swoim środowisku z innymi ludźmi.

 

Werner Siefer jest dyplomowanym biologiem, redaktorem w dziale Badania i Technika magazynu „Focus”, specjalistą w dziedzinie badań nad mózgiem. W omawianej książce zestawia aktualne teorie i pokazuje, że człowiek jest istotą społeczną, pełną empatii i współczucia. Łączy teorie biologiczne, neuronaukowe, psychologiczne, socjologiczne i filozoficzne w jedną całość, dzięki czemu powstaje nowy obraz człowieka i tego, co czyni nas ludźmi.
piątek, 21 styczeń 2011 12:26

Śpię i tyję

Rosalind Cartwright


The Twenty-four Hour Mind: The Role of Sleep and Dreaming in Our Emotional Lives


Oxford University Press, New York 2010

 

Sen trwający mniej niż sześć godzin może prowadzić do otyłości a nawet śmierci. Równie ważną rolę sen odgrywa w regulacji emocji. W książce „The Twenty-four Hour Mind” autorka przedstawia historię badań nad snem, prezentuje swoje teorie dotyczące roli marzeń sennych, podkreśla również ogromne znaczenie, jakie ma sen. Cartwright sugeruje, że sny obniżają wpływ negatywnych emocji, których doświadczamy w ciągu dnia, łączą je bowiem z podobnymi wspomnieniami zmagazynowanymi w pamięci długotrwałej.

 

To dlatego nawet jeśli kładziemy się do łóżka rozzłoszczeni, zwykle budzimy się w znacznie lepszym nastroju. Autorka dowodzi, że brak snu negatywnie wpływa na nasze myślenie, emocje, relacje z innymi. Warto zatem zadbać o dobry sen.

piątek, 21 styczeń 2011 12:23

Kim jest ten, który myśli, że jest

John Searle

Umysł. Krótkie wprowadzenie

Rebis, Poznań 2010


Jest to tłumaczenie książki Mind. A Brief Introduction, która ukazała się w serii „Fundamentals of Philosophy”, wydawanej nakładem Oxford University Press. John Searle to już klasyk nurtu kognitywnego we współczesnej filozofii. Jest jednym z najwybitniejszych żyjących filozofów umysłu i języka.


Jego pogląd zwany jest naturalizmem biologicznym. Argumentuje przeciwko teorii sztucznej inteligencji, jak również przeciw dualistycznemu pojmowaniu umysłu. Według Sea­rle’a świadomość i zdarzenia umysłowe są realnie istniejącymi własnościami umysłu. Jako realnie istniejące mogą działać przyczynowo. Searle szerzej znany jest także jako autor słynnego eksperymentu myślowego, nazywanego argumentem Chińskiego Pokoju bądź po prostu Chińskim Pokojem, który godzić ma w klasyczne twarde ujęcie sztucznej inteligencji.
piątek, 21 styczeń 2011 12:21

Ofiary magika

Stephen L. Macknik, Susana Martinez-Conde, Sandra Blakeslee


Sleights of Mind: What the Neuroscience of Magic Reveals about Our Everyday Deceptions


Henry Holt and Co. 2010


Każdy, kto widział sztuczki magiczne w wykonaniu Davida Copperfielda, zastanawia się pewnie, jak to możliwe, by w taki sposób oszukać oczy widza. Odpowiedzi na podobne pytania udzielają autorzy książki „Sleights of Mind”. Stephen Macknik, Sandra Blakeslee i Susana Martinez-Conde przekonują, że dobry iluzjonista wykorzystuje przeciwko nam specyficzne właściwości naszego umysłu. Zakłóca jego działanie niczym dobry hacker. Autorzy zdołali namówić wielkich magików, by pozwolili zbadać stosowane przez nich techniki oszukiwania mózgu. Dzięki temu ujawnili, w jaki sposób powiązane są magia i umysł oraz jak działają mechanizmy powodujące, że na co dzień padamy ofiarą magicznych sztuczek.
piątek, 21 styczeń 2011 12:15

Nie odmawiaj, daj

Stefan Klein


Der Sinn des Gebens. Warum Selbstlosigkeit in der Evolution siegt und wir mit Egoismus nicht weiter kommen


Fischer, Frankfurt 2010


Ewolucja oznacza ciągłą walkę o przeżycie i przekazanie genów. Dlatego egoiści tak chętnie posługują się teorią ewolucji, aby uzasadnić swoje zachowanie. Jednak świat należy do osób bezinteresownych – to teza nowej książki Stefana Kleina, który prowadził badania w dziedzinie biofizyki teoretycznej. Dowodzi on, że osób ofiarnych i bezinteresownych nie należy traktować jako budzących współczucie głupców.
piątek, 21 styczeń 2011 12:06

Mózg nadaje życiu sens

Paul Thagard


The Brain and the Meaning of Life


Princeton University Press 2010

 

Jakie znaczenie ma życie? Czy ma ono w ogóle sens? Po co żyjemy? Co sprawia, że pewne działania są dobre, a inne złe? Autor „The Brain and the Meaning of Life” odpowiedzi na te pytania szuka w filozofii, psychologii i neurobiologii. Paul Thagard twierdzi,że należy zrezygnować z tradycyjnego sposobu myślenia o duszy, wolnej woli czy nieśmiertelności.

 

Pokazuje za to, w jaki sposób neurobiologia wyjaśnia takie zagadnienia jak moralność czy sens życia. Mózg poznaje rzeczywistość poprzez procesy percepcji i wnioskowania, z kolei poprzez emocje dokonuje jej oceny. Oznacza to, że nasze zdolności poznawcze i kompetencje emocjonalne pozwalają nam nie tylko zrozumieć otaczającą nas rzeczywistość, ale też podejmować właściwe decyzje, działać w moralny sposób, nawiązywać relacje oraz kochać, pracować i bawić się.

piątek, 21 styczeń 2011 12:02

Uśmiechnij się lub giń

Barbara Ehrenreich


Smile or Die. Wie die Ideologie des positiven Denkens die Welt verdummt


Kunstmann, Monachium 2010


„Myśl pozytywnie! Optymiści żyją dłużej! Sukces siedzi w tobie!” – od dziesięcioleci różne poradniki i trenerzy motywacji głoszą bezgraniczną moc pozytywnego myślenia. Szczęście, zdrowie, bogactwo i sukces zawodowy są osiągalne dla każdego i w każdej chwili. Podobne pozytywne założenia nie mają ich zdaniem słabych punktów.


Osoby, które się martwią lub stwarzają sobie problemy, same są sobie winne. Bezrobotnych zdradza „ton” listu motywacyjnego oraz zachowanie podczas rozmowy kwalifikacyjnej. Chorych na nowotwór ostrzega się, że negatywne myślenie nie sprzyja wyzdrowieniu. Oto jak beztroska pochwała optymistycznego nastawienia do życia stała się w naszej kulturze narzędziem nacisku na ludzi.
środa, 19 styczeń 2011 11:42

Płeć w mózgu?

Czy płeć jest w mózgu? Czy mózg ma płeć? Czy, i jeśli tak to czym, mózg i umysł kobiety różni się od mózgu i umysłu mężczyzny? To bardzo trudne pytania. Tak trudne, jak trudne jest czasem zrozumienie motywów kierujących osobą płci przeciwnej.


Kiedyś w badaniach nad aleksytymią staraliśmy się sprawdzić, czy mózgi kobiet i mężczyzn są odmiennie zlateralizowane. Sądzono, że u mężczyzn dominuje lewa półkula, natomiast u kobiet obie półkule współpracują ze sobą, dzięki czemu panie wykazują lepszą orientację we własnych emocjach. Taka teza pojawiła się w książce Płeć mózgu, napisanej przez genetyka Anne Moir oraz dziennikarza Davida Jessela.


Książka ta w Polsce od lat cieszy się wielkim powodzeniem. Ponieważ pewne hipotezy wskazywały, że u aleksytymików (głównie mężczyzn) występują trudności w komunikacji międzypółkulowej, postanowiliśmy sprawdzić, czy występuje związek między aleksytymią a męskim mózgiem. Jednak skala diagnozująca płeć mózgu miała niezadowalające właściwości psychometryczne. Jej rzetelność była bardzo niska, co świadczyło, że odpowiedzi na jej pytania były słabo ze sobą skorelowane.


Sugerowało to, że skala nie mierzy jednej – ale wiele właściwości, które są dość luźno powiązane ze sobą. Staraliśmy się poprawić tę skalę, usuwając najbardziej „podejrzane” pytania, niewiele to jednak pomogło. Wynika więc z tego, że nie możemy mówić o płci mózgu jako o jednolitym wymiarze. Nie wyklucza to tezy, że mózgi kobiet i mężczyzn mogą się różnić, ale nie są to różnice w zakresie jednej tylko właściwości.


Nawet tam, gdzie różnice wydają się oczywiste, jak chociażby w wypadku płynności słownej, wyniki badań takiej prawidłowości nie potwierdzają. Wprawdzie kobiety wypowiadają więcej słów w ciągu doby, ale różnica jest niewielka i wynosi nieco ponad 2,5 proc. Można oczywiście zawołać „Niech żyje ta niewielka różnica”, ale wydaje się, że jest ona pomijalna. Powyższy przykład wskazuje jeszcze na znaczenie stereotypów związanych z płcią.


Stereotypy te sprawiają, że „wiemy swoje”, a żadne wyniki tej wiedzy nie podważają. Oczywiste jest, że kobiety mówią więcej i nikt tej oczywistości nie może zaprzeczyć, choć z cytowanych wyżej liczb wynika, że istnieje bardzo wielu mężczyzn, którzy potrafią „przegadać” kobiety.


Inny stereotyp związany z płcią dotyczy rzekomej większej agresywności mężczyzn. Istotnie, mężczyźni zdecydowanie częściej niż kobiety są sprawcami przemocy domowej, częściej przejawiają agresję fizyczną. Kobiety dysponują jednak bardziej przemyślnym narzędziem, jakim jest agresja relacyjna. Polega ona na obmawianiu i rozsiewaniu złośliwych plotek na temat nielubianej osoby.


Plotka bywa niezwykle skutecznym narzędziem szkodzenia innym. Wystarczy zajrzeć do internetowych serwisów plotkarskich, aby przekonać się, jak gwiazdy szkodzą sobie nawzajem. Tezę tę świetnie obrazuje także historia związana z siecią restauracji McDonald’s, o której konkurencja rozsiewała plotki, że do hamburgerów dodawane jest mięso dżdżownic.


Obroty sieci spadały, nie pomagały żadne zaprzeczenia. Istotny okazał się argument przytoczony przez jednego z księgowych, który zwrócił uwagę na to, że mięso z dżdżownic jest droższe od wołowiny – po tej informacji obroty wróciły do wcześniejszych poziomów. Nie wiemy, czy plotkę tę wymyśliła kobieta, czy też mężczyzna, ale ta historia pokazuje, że agresja relacyjna może być bardzo szkodliwa.


Kiedyś myślałem, że kobiety są tajemniczymi stworzeniami i nigdy nie wiadomo, co mogą zrobić. Potem sądziłem, że różnice między kobietami i mężczyznami są niewielkie – ślady takiego przekonania widnieją wyżej. Jednak lektura pracy Markusa Hausmana i Ulrike Bayer, zamieszczonej w tym numerze „Psychologii Dziś” sugeruje, że jest inaczej.


W kolejnych fazach cyklu miesięcznego funkcjonowanie mózgu kobiet raz przypomina funkcjonowanie mózgu mężczyzn, zaś innym razem jest całkowicie odmienne. Wszystko wiąże się ze zmianami hormonalnymi. I jak tu się w tym wszystkim połapać? Trudno dziwić się tytułowi książki Deborah Tannen Ty nic nie rozumiesz (otrzymałem ją jako wymowny prezent).


Kobiety są tajemnicze dla mężczyzn ze względu na swoją zmienność, z kolei mężczyźni mogą wydawać się kobietom dziwaczni ze względu na swoją stałość neurohumoralną. Wydawałoby się, że jesteśmy w sytuacji bez wyjścia, ponieważ nic nie rozumiemy w odniesieniu do płci przeciwnej. Powinniśmy jednak próbować, bo czasem się udaje. Jak Sztaudyngerowi, autorowi tej fraszki:

W miłości właśnie cenię
Niedoświadczenie.
Miłość nie jest kunsztem,
Miłość jest wzruszeniem.


Choć słowa te napisał mężczyzna, bardzo podobają się kobietom.

prof. Tomasz Maruszewski
środa, 12 styczeń 2011 13:01

Spis treści

PŁEĆ W MÓZGU


Damsko-męskie sytuacje

Koktajl żądzy władzy i pragnienia więzi – to właśnie on determinuje odmienność damskich i męskich zachowań – twierdzi Deborah Tannen.


Takie same, choć zupełnie różne

Subtelne różnice w budowie męskich i kobiecych mózgów analizuje Anna Grabowska.


Igraszki chłopców i dziewczynek

Dlaczego chłopcy lubią samochodziki, a dziewczynki pasjami bawią się lalkami w dom – wyjaśnia Lise Eliot.


Harmonia hormonów

O tym, jak hormony sterują ludzkim mózgiem opowiadają Markus Hausmann i Ulrike Bayer.


Moc żeńskiego pierwiastka

Estrogen to nie tylko wydatne kobiece piersi i biodra. Estrogen to inteligencja – uważa Ulrich Kraft.


Gdy kobieta się smuci, mężczyzna szaleje

Różnice między męską a damską depresją odkrywa Erica Westly.




WIARA I NEUROTEOLOGIA


Ślady Boga w mózgu

Hans-Ferdinand Angel i Andreas Krauss poszukują źródeł przeżyć mistycznych.


Trudno uwierzyć w nicość

Dlaczego wierzymy w Boga, życie wieczne, zmartwychwstanie? Skąd bierze się nasze przekonanie o nieśmiertelności? Jesse Bering twierdzi, że jest ono zakorzenione w najgłębszych pokładach samoświadomości.




NEURONAUKA I PSYCHOANALIZA


Odkrywanie sekretów nieświadomości

Christof Koch i Heather Berlin opowiadają o supernowoczesnych badaniach mózgu, które pomagają weryfikować teorie Freuda.




MEDYCYNA – NARKOLEPSJA


Gdy sen zwala z nóg

Sandra Czaja poszukuje przyczyn narkolepsji – przypadłości, w której sen dosłownie zwala człowieka z nóg.

Strona 1 z 3